Zomernota 2019

Inleiding

Inleiding

Inleiding Zomernota 2019
Hoe staat Nijmegen ervoor? Welke richting geven we als stadsbestuur? Liggen we op koers als het gaat om de lijnen die we hebben uitgezet in ons coalitieakkoord? Welke keuzes maken we voor de toekomst op basis van de meest actuele informatie en wat is de impact daarvan op de stad?  Deze vragen staan centraal in de Zomernota. Passend bij het karakter van dit document voeren we vooral een inhoudelijke discussie in de gemeenteraad over de gestelde doelen, hoe we die kunnen bereiken en waar eventueel bijstellingen nodig zijn.

U krijgt in deze nota uiteraard ook een beeld van de actuele financiële positie. Er zijn meevallers, maar alles afwegend is er in 2019 een tekort van 6 miljoen euro. Dat betekent dat we onze uitgaven op een verantwoorde en evenwichtige manier moeten beperken. Er is geen ruimte om de financiële teugels te laten vieren als we klaar willen blijven voor verwachte én onverwachte investeringen.  

Deze Zomernota bestaat uit drie onderdelen. Een korte inleiding, een algemene beschouwing op onze hoofddoelen en een overzicht op programmaniveau met daarin onder meer de belangrijkste keuzes en een beeld van de financiële impact daarvan.

Samen vooruit: duurzaam, sociaal, economisch veerkrachtig, aantrekkelijk
Hoe staan we ervoor en welke grote ontwikkelingen zien we in het licht van de grote doelen die we voor de stad hebben gesteld?

Een sociale stad, met een veerkrachtige economie en een duurzame toekomst waarin het aantrekkelijk wonen, werken, studeren of recreëren is. Die vier hoofddoelen voor Nijmegen hebben we ons als college gesteld aan het begin van deze coalitieperiode. We beginnen daar uiteraard niet vanaf nul aan. We staan op de schouders van anderen en we doen - en kunnen - het niet alleen. Inwoners, ondernemers, instellingen, verenigingen, overheden en heel veel andere partijen dragen dagelijks bij aan een nog mooiere, toekomstbestendige stad. De vier hoofddoelen of opgaven die we hebben benoemd zijn ook niet vanuit een perspectief van vier jaar coalitieperiode gekozen, maar omdat ze de ruggengraat vormen van wat Nijmegen nu en op de lange termijn sterk en toekomstbestendig maakt. We doen daarbij wat nodig is en we zoeken nadrukkelijk naar regionale verbinding en kansen.

Sociaal, economisch veerkrachtig, duurzaam en aantrekkelijk zijn geen op zichzelf staande doelen. Ze zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Een veerkrachtige economie zorgt bijvoorbeeld voor banen en geeft mensen zo mogelijkheden om beter mee te komen in onze maatschappij. Veerkracht zorgt voor het nodige aanpassingsvermogen als het een keer slechter gaat of als er belangrijke investeringen nodig zijn om mee te kunnen in digitalisering of het verduurzamen van onze economie. Initiatieven die onze duurzaamheid vergroten dragen bij aan een gezonde, groene, veilige stad waar het fijn leven en werken is, ook voor onze kinderen en kleinkinderen. Een echt duurzame stad krijgen we alleen voor elkaar als we zorgen dat zo veel mogelijk mensen mee kunnen doen met noodzakelijke veranderingen. In die sociale stad helpen we elkaar, vooral ook door ervoor te zorgen dat mensen in staat zijn om zo veel mogelijk zelf het heft in handen te nemen vanuit eigen kracht en talent.

Zo werken we langs grote lijnen aan een aantrekkelijk Nijmegen. Daarbij investeren we in iedere opgave om op dat terrein onze doelen te halen, maar we kijken altijd nadrukkelijk naar de samenhang en interactie tussen de doelen, want daar liggen de kansen om in goede tijden extra te versnellen en in slechtere tijden de ergste klappen op te vangen.    

Op koers
Deze Zomernota laat zien dat we op koers zijn. Het gaat Nijmegen namelijk in heel veel opzichten voor de wind. De stad groeit, het aantal banen piekt, onze nieuwbouwgebieden zijn populair en Nijmeegse evenementen en cultuurinstellingen trekken recordaantallen bezoekers. Maar liefst 9 van de 10 Nijmegenaren zeggen in de Stads- en Wijkmonitor 2019 dat hun stad mooi is. De waardering voor de binnenstad krijgt met een 7,7 het hoogste cijfer ooit. Ook de eigen buurt en de openbare ruimte krijgen topscores.

Dat niet alleen Nijmegenaren van hun stad houden, blijkt bijvoorbeeld uit de verdubbeling van het aantal hotelovernachtingen in vijf jaar tijd en het opvallende feit dat mensen die Nijmegen regelmatig bezoeken toch een beetje verliefd worden op de Waalstad. Wie hier niet geweest is, geeft de stad een 6. Wie er vaker komt schroeft het cijfer stevig op naar een 7,7.  De bevindingen van de onderzoekers van Atlas voor Gemeenten ondersteunen dat beeld. In hun ranglijst steeg Nijmegen van de zevende naar de derde plaats als meest aantrekkelijke stad om te wonen. Daar mogen we best wat vaker trots op zijn en hier liggen kansen op het gebied van citymarketing en andere profilering als we met onze partners in de stad nog beter uitdragen dat de oudste stad van Nederland jong van geest is en bruist van de energie en de mogelijkheden.

Het Rijk beloont onze inzet voor het verduurzamen van de stad door Dukenburg aan te wijzen als proeftuin voor het aardgasvrij maken van Nederlandse wijken. Met de miljoenen die daarvoor beschikbaar zijn, kunnen we belangrijke stappen maken in de voorbereiding van deze complexe, maar noodzakelijke opgave. Onze wijkwarmteplannen in onder andere Dukenburg en Hengstdal staan in de steigers en voor de verduurzaming van particuliere woningen stellen we leningen beschikbaar die goed worden gebruikt en die ook nog eens budgetneutraal zijn. We lobbyen stevig op landelijk niveau voor algemene maatregelen die helpen om de transitie te versnellen en voor iedereen bereikbaar te maken. Met onze regiogemeenten werken we aan een regionale energiestrategie omdat we samen sneller en effectiever onze doelen halen. Dankzij het voor Nederland unieke elektriciteitscontract dat Nijmegen met 17 regiogemeenten sloot, worden een tiental zon, wind en waterkrachtprojecten in onze regio ontwikkeld. Op het terrein van de voormalige kolencentrale liggen inmiddels 8000 zonnepanelen. Er zijn vergunningen aangevraagd voor twee windturbines op het terrein en twee grote zonneprojecten langs de A15 en de A73. We stellen voorwaarden aan zaken als hinder, informatievoorziening en landschappelijke inrichting, maar we  staan er positief tegenover. Verkenningen naar de haalbaarheid van een gemeentelijk warmtebedrijf, een autoluwe wijk in Vossenpels-Noord en een milieuzone dragen bij aan ons inzicht in de mogelijkheden om te verduurzamen en de luchtkwaliteit in Nijmegen verder te verbeteren. Op wijkniveau werden bijna 200.000 stenen vervangen door groen. Daar zijn we trots op. Vooral omdat inwoners hier zelf succesvol mee aan de slag gingen, we blijven dat onverminderd stimuleren.

Schonere mobiliteit die bijdraagt aan onze duurzaamheidsdoelstellingen gaat wat ons betreft hand in hand met een betere bereikbaarheid. Willen we in de toekomst prettig blijven leven in onze stad dan moeten we de groei van autoverkeer beteugelen. Er is simpelweg geen ruimte voor nog meer auto’s in de stad. Luchtkwaliteit, bereikbaarheid en veiligheid komen anders in het geding en dat heeft grote consequenties voor onze gezondheid en de aantrekkelijkheid van Nijmegen. Daarom investeren we in schoner vervoer, slimmere vervoerskeuzes en in andere manieren om de stad in en uit te komen, zeker op de kortere afstanden.

De komende jaren zijn er veel initiatieven die dat mogelijk gaan maken. Er komen bijvoorbeeld 10 e-Hubs verspreid over de stad om de keuze  voor elektrisch vervoer makkelijker te maken, we investeren in een goed en flexibel ov-aanbod en we zien veel enthousiasme voor SlimSpitsen-maatregelen. Ook het fietsgebruik blijft toenemen, afgelopen jaar met 10 procent. Dat is gezond voor fietsers en hun omgeving, maar draagt ook bij aan minder verkeersdruk op onze wegen. Die toename vraagt overigens wel om extra aandacht voor deze vorm van vervoer omdat we zien dat op sommige plekken meer nodig is om de gewenste groei te faciliteren. Dit jaar presenteren we een update van onze verkeersvisie waarin we de nieuwste ontwikkelingen en plannen voor auto, fiets, ov en voetganger in samenhang laten zien.   

In het sociaal domein hebben we ingezet op betere zorg voor minder kosten en dicht bij de mensen die zorg nodig hebben. Ook werken we toe naar een meer gebiedsgerichte inrichting en bekostiging. In Interventieplan 4 lichten we onder meer de huidige subsidies en projecten door en doen we voorstellen voor het stop zetten, afslanken, bundelen en versterken van zorg en welzijn in het licht van onze visie en doelstellingen. Er is bijvoorbeeld een start gemaakt met het vormgeven van een sterke basis voor kinderen en jongeren. Onderzoek, analyse en gesprekken met het veld zijn gevoerd, in 2020 starten we met de uitvoeringsactiviteiten. Dan willen we ook van start met een zogenaamde Doorbraakaanpak die erop gericht is om ineffectieve en kostbare stapeling van zorg en ondersteuning te voorkomen. Een casemanager of gezinscoach moet maatwerk bieden en in samenhang de meeste urgente en bepalende problemen in een gezin aanpakken. Zo voorkomen we dat mensen steeds dieper in de problemen raken. Ook het terugdringen van bureaucratie blijft een belangrijk doel op alle onderdelen van zorg en welzijn. Natuurlijk proberen we het liefst ervoor te zorgen dat Nijmegenaren helemaal geen zorg nodig hebben. Daarom werken we hard aan programma’s die mensen helpen om gezond te blijven. Via Groen, Gezond en in Beweging ontmoedigen we roken in de buurt van kinderen, maken we meer openbare ruimten en sportverenigingen rookvrij en stimuleren we een gezonde levensstijl.

Nijmegen heeft een ruimhartig armoedebeleid. Dat willen we in stand houden en dat lukt met uitgebreide voorzieningen op het gebied van bijvoorbeeld bijzondere bijstand en participatieregelingen. Inwoners die de regelingen gebruiken kunnen in principe hun vaste lasten betalen en hebben voldoende ruimte om te participeren in onze samenleving. Toch blijven we ook kritisch kijken naar nut en noodzaak. We zien de regelingen nuttig en noodzakelijk zijn, toch lukt het niet om die altijd in stand te houden, zoals CAZ.

De laatste weken hebben de stijgende kosten voor de groeiende vraag naar jeugdzorg geleid tot een oproep van alle Nederlandse gemeenten aan het Rijk. In deze Zomernota wordt meer dan ooit heel duidelijk dat onze grootste financiële knelpunten en onzekerheden zitten in een opeenstapeling van taken die wordt gecombineerd met teruglopende en onvoorspelbare rijksbijdragen. Dat baart ons uiteraard grote zorgen waarop we verderop terugkomen.

Onze economische veerkracht rust op steeds sterkere fundamenten. Het aantal banen ligt voor het eerst in bijna 9 jaar boven de honderdduizend en Nijmegen kende 7 procent meer bedrijfsvestigingen. De leegstand in de binnenstad ligt onder het landelijk gemiddelde en inwoners en bezoekers zijn nog nooit zo tevreden geweest sinds de eerste peiling in 1996. Dat zijn goede cijfers en daar zijn we trots op. Een groene Waalkade, een sterk Valkhofkwartier, het aanpakken van rotte kiezen als de Vlaamse Gas,  nieuwe streetart en het slim meten van bezoekersstromen zijn elementen van een niet aflatende aanpak om de binnenstad levendig te houden met oog voor ondernemers, bewoners en bezoekers.

Ook op andere terreinen van onze economie gaan we door op de ingeslagen weg om de samenwerking met ondernemers, kennisinstellingen, (ondernemers)platforms, regionale overheden en provincie verder te versterken. Dat is een continu proces in een snel veranderende economie die vraagt om een lange termijnvisie en concrete acties, maar ook een grote flexibiliteit om in te spelen op nieuwe ontwikkelingen. We doen dat de komende jaren met een gezamenlijke investeringsagenda waarin de clusterversterking van Health & High Tech leidend is. Investeren in het CITC en de komst van One Planet (Imec) zijn belangrijke pijlers en bevestigen nog eens de potentie van deze sector voor Nijmegen en de wijde regio. Ook in het economische visie-traject benoemen ondernemers Health & High Tech als een belangrijke sector voor de hele Nijmeegse economie.

Samenwerking is ook het uitgangspunt bij het maken van die nieuwe economische visie. Daarom hebben we er in Nijmegen voor gekozen om de nieuwe economische visie voor onze stad vanaf de start echt samen met ondernemers en kennisinstellingen te maken. Dat is soms even uitproberen voor alle partijen, maar alleen zo kunnen we een plan maken dat aansluit bij de echte behoeften, dat actiegericht is en waar we met z’n allen voor staan en gaan. In het najaar presenteren we deze visie aan de gemeenteraad.

Vanaf 2020 verlagen we de OZB voor niet-woningen. Dat doen we stapsgewijs in drie jaar tijd. Daarnaast investeren we in werklocaties en bedrijfsdienstverlening. Op die manier helpen we ondernemers en proberen we mogelijkheden en banen te creëren voor Nijmegenaren. Hier ligt namelijk nog een belangrijke opdracht omdat we - ondanks de economische groei - nog steeds veel moeten doen om mensen uit de bijstand te krijgen. Daarom stellen we nog dit jaar een regionaal strategisch arbeidsmarktplan vast. Daarin willen we onder meer aandacht voor Nijmegenaren met een grote afstand tot de arbeidsmarkt, de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt, de inzet van arrangementen met werkgevers, maar bijvoorbeeld ook de aansluiting bij onze wijkaanpak.        

Een aantrekkelijke stad vraagt om een levendige en leefbare binnenstad en gevarieerde wijken. We maken dus haast met het bouwen van extra huurwoningen, innovatieve woonconcepten en voldoende woningen voor starters en studenten. We zorgen ervoor dat onze sterk groeiende stad goed bereikbaar blijft door in te zetten op een slimme mix van vervoersmiddelen, waarbij op de kortere afstanden fiets en voetganger prioriteit krijgen. De aanleg van de Dorpensingel en de aanpassingen aan de S100 staan voor de komende periode op de rol. We werken ook aan de herinrichting van de Graafseweg om de leefbaarheid en de veiligheid daar te vergroten.

Door het ontwikkelen van bijvoorbeeld het Valkhofkwartier en het stationsgebied voegen we waardevolle plekken toe aan de stad. In 2020 gaat de langverwachte renovatie van het Valkhofpark van start, daarna zijn Kelfkensbos en de St. Jorisstraat aan de beurt. Het aangezicht van het stationsplein zal al dit jaar sterk veranderen als het oude Metterswane is gesloopt om plaats te maken voor nieuwbouw. Met het vergroenen van woonstraten en de aanpak van achterstallig onderhoud maken we ook de directe leefomgeving van Nijmegenaren beter. We doen onderzoek naar de toekomst van de Nijmeegse zwembaden en realiseren een sporthal voor top- en breedtesport in Nijmegen-Noord. Een klein, maar fijn project zijn de assistent straatvegers in Dukenburg. Daarom kijken we hoe we hen in meer stadsdelen kunnen inzetten. Daarbij is ook aandacht voor de inzet van bijvoorbeeld dak- en thuislozen.   

We werken met lange termijnplanningen voor onze woningbehoefte en gebiedsvisies. In de samenwerkingsagenda 2019-2023 staan afspraken met corporaties en huurdersorganisaties om extra sociale en middeldure huurwoningen te bouwen. In de Waalsprong realiseren we bijvoorbeeld 244 extra sociale huurwoningen en 263 extra middeldure huurwoningen. We kijken ook naar bijzondere woonvormen zoals tiny houses en vormen die lijken op het Plant je vlag-project in Nijmegen-Noord op zoveel mogelijk Nijmegenaren een passend thuis te bieden. Studenten vormen een belangrijke groep inwoners van onze stad. Ongeveer 1 op de 8 Nijmegenaren is student. Samen met de SSH& kijken we hoe we aan de woonvraag kunnen voldoen om deze groep te huisvesten en ervoor te zorgen dat zo te doen dat zij en anderen op een prettige manier genieten van onze stad.

In de zomer van 2018 zijn we gestart met de aanpak van illegale kamerverhuurpanden. Dat doen we gebiedsgewijs op de meest overlast gevende plekken. Op die manier zetten we de beperkte beschikbare middelen gericht en het meest effectief in. Er is nog een lange weg te gaan en op sommige terreinen is het pionieren, maar in de afgelopen periode zagen we de eerste resultaten van die aanpak.

Bij een aantrekkelijke stad horen goede culturele voorzieningen. Doornroosje en LUX ontvingen recordaantallen bezoekers en Museum Het Valkhof presenteerde een masterplan met scenario’s voor een kansrijke toekomst. Na een onrustige periode lijkt het beter te gaan. Onze ambities voor cultuur in Nijmegen leggen we vast in een nieuwe Cultuurvisie die in 2019 klaar is.

Alles overziend zijn er meer dan voldoende handvatten om als stadsbestuur met vertrouwen en vol ambitie verder te werken aan de lange termijnopgaven zoals we die in het coalitieakkoord hebben benoemd. Met inwoners, ondernemers, kennisinstellingen, verenigingen, overheden en heel veel andere partijen versterken we dagelijks het fundament waarop we door kunnen bouwen aan een duurzame, sociale, economisch veerkrachtige en aantrekkelijke stad en regio. We zijn dus optimistisch, want met de meeste mensen in Nijmegen gaat het mede dankzij al die inspanningen goed. Onze stad is voor veel mensen heel aantrekkelijk, onze economie groeit en de investeringen in onze stad leveren veel positieve impulsen en resultaten op.

Realistisch en behoedzaam
Tegelijkertijd is er alle reden om realistisch en behoedzaam te blijven. Nog lang niet iedereen profiteert mee, er zijn nog inhaalslagen te maken, financiële onzekerheden liggen op de loer en er zijn complexe opdrachten die we voortvarend moeten oppakken.

Zo moeten we scherp blijven op onze grondposities, ook al wordt er weer veel gebouwd. We doen er alles aan om het bouwtempo op peil te houden zodat er voldoende woningen zijn voor huidige en toekomstige Nijmegenaren. Net als de rest van Nederland moeten we aan de slag met de energietransitie. Dat is een absoluut noodzakelijke, maar ook complexe en kostbare opgave die nog veel onzekerheden kent. Er zijn heel veel vacatures in onze regio. Toch zitten nog relatief veel Nijmegenaren in de bijstand. Daar moeten we stevig op inzetten, want we willen dat zoveel mogelijk inwoners meeprofiteren van economische groei.   

Heel actueel is de noodkreet die de Nederlandse gemeenten enkele weken geleden slaakten over de toenemende vraag naar zorg. Zo zien we bijvoorbeeld in Nijmegen dat 14,1 procent van onze jongeren op de een of andere manier gebruikt maakt van de jeugdzorg, en dat aantal neemt voorlopig niet af. Daar ligt een grote uitdaging, want we vinden dat onze Nijmeegse jongeren perspectief moeten hebben op een kansrijke toekomst. Er is daarom de afgelopen jaren keihard gewerkt om de zorg voor onze jeugd en alle andere inwoners op peil te houden.
Daarbij hebben we steeds kritisch gekeken naar onszelf en extra ingezet op slimme maatregelen die kwaliteit borgen, maar wel betaalbaar blijven. Vanuit die gedachte hebben we in 2018 al 5 miljoen euro ingelopen op de 13 miljoen opgave om minder uit te geven aan zorg. Maar we zijn er nog niet, ook de komend jaren moeten we verder investeren in het vroegtijdig signaleren en oplossen van zorgvragen voordat ze groter worden en stevig blijven werken aan een betrouwbare en (financieel) solide zorg. Op die manier kunnen we er ook in de toekomst zijn voor inwoners die minder makkelijk hun weg vinden. Voor die mensen zetten we graag een stapje extra om ze te ondersteunen, maar we willen ze vooral ook op weg helpen naar een toekomst waarin ze zo veel mogelijk hun eigen kansen kunnen creëren.

We vinden, net als alle andere gemeenten, dat het Rijk onze inspanningen beter moet ondersteunen en geen extra taken zonder extra geld moet stapelen bij gemeenten. Efficiënter werken of interen op eigen reserves kent namelijk grenzen. Er moet substantieel geld bij, anders dreigen de tekorten in het sociale domein op de langere termijn ten koste te gaan van andere gemeentelijke voorzieningen. Dat het Rijk zeer recent besloten heeft om tot 2022 extra geld beschikbaar te stellen is een goede eerste stap, we gaan ervan dat dit op de langere termijn een vervolg krijgt. Maar dat wordt pas duidelijk na een onderzoek dat door het Rijk is aangekondigd.      

We zien op meer terreinen onzekerheden. Het Gemeentefonds blijft een instabiele factor omdat de rijksuitgaven lager uitvallen dan eerder werd aangekondigd. Daarbij staat ook een herziening van de verdeelmodellen die gebruikt worden voor het gemeentefonds op de agenda van het Rijk. We verwachten deze bij de meicirculaire 2020. We zijn hier niet gerust op, mede omdat een eerste voorlopige berekening van de verdeling van de middelen voor beschermd wonen een fors nadeel laat zien.

Ook de rijksuitkering BUIG 2019 blijkt een instabiele factor. Die valt miljoenen lager uit dan het voorlopig budget, waardoor er ondanks een gunstige ontwikkeling van de bijstand een tekort blijft.

Natuurlijk zien we ook meevallers, maar alle plussen en minnen afwegend is er in 2019 een tekort op de algemene middelen van 6,0 miljoen euro. Dat betekent dat we onze uitgaven op een verantwoorde en evenwichtige manier moeten terug brengen. Er is geen ruimte om de financiële teugels te laten vieren als we klaar willen blijven voor verwachte én onverwachte investeringen.

Ambitieus en verantwoord kiezen
Het is aan ons om in de komende jaren de tekorten, die met name in het sociaal domein spelen, te beteugelen. En om verstandig om te blijven gaan met de nog steeds forse risico’s in het fysieke domein. Daar staan we voor. Dat betekent dat we nu een aantal lastige keuzes moeten maken. Dat doen we niet zomaar, verantwoord en evenwichtig beleid is nodig zodat we ook op de lange termijn kunnen doen wat nodig is voor onze inwoners, bedrijven, instellingen en de regio. Dat is een stevige taak voor ons college en de gemeenteraad, maar deze Zomernota laat ook zien dat ons toekomstperspectief positief is dankzij ambitieus, maar verantwoord beleid.

Langs de belangrijke pijlers sociaal, economisch veerkrachtig, duurzaam en aantrekkelijk maken we realistische plannen, gekoppeld aan lange termijnambities. We zorgen voor samenhang tussen die doelen waardoor we ons fundament (veer)krachtiger maken. Dat zorgt ervoor dat we de komende jaren kunnen blijven investeren in belangrijke basisvoorwaarden voor een leefbare stad, zoals goed onderwijs, wijkvoorzieningen, voldoende woningen, schonere lucht, veilige wegen of de aanpak van overlast en criminaliteit.

Maar we trekken ook geld uit voor beleid of projecten die iets extra’s bijdragen aan een kansrijke toekomst voor onze stad en die ons helpen onze lange termijndoelen te bereiken, zowel inhoudelijk als financieel. Daarom investeren we in deze Zomernota weer ruim 25 miljoen euro in een krachtige stad en regio. Daarnaast bouwen we voldoende reserves op en leggen we een solide meerjarenperspectief voor. Het zal een proces van langere adem zijn, maar deze Zomernota laat zien dat we daar stap voor stap in zullen slagen als we koers houden en verstandig met onze middelen omgaan.

Zo werken we met de gemeenteraad en al onze partners in stad en regio aan een Nijmegen dat nu én in de toekomst duurzaam, sociaal, economisch veerkrachtig en aantrekkelijk is.